FANDOM


W dziedzinie prozy obfita twórczość podejmująca zagadnienia wojny i odzyskania niepodległości, przekształciła się rychło w literaturę „straconych złudzeń", drążącą bolesne problemy społ. i polit. odrodzonego państwa. Reprezentują ją m.in. powieści —> Romans Teresy Hennert (1924) Z. Nałkowskiej, —> Pokolenie Marka Świdy (1925) Struga, a przede wszystkim —> Przedwiośnie (1924) Żeromskiego - gł. wydarzenie lit. owych lat, utwór wprowadzający po raz pierwszy problem stosunku do rewolucji ujęty w sensie dyskusyjnym, a nie pamfletowym. W kręgu tym mieszczą się też powieści Kadena-Bandrowskiego, ukazujące swoiście zdeformowany, choć w wielu szczegółach trafnie uchwycony obraz walki o władzę państw. (—> Generał Barcz 1923) i konfliktu wielkiego kapitału ze światem pracy (—> Czarne skrzydła, prwdr. w „Świecie" 1925-26). Głęboko humanist. spojrzenie na los biedoty wiejskiej dała M. Dąbrowska w zbiorze opowiadań Ludzie stamtąd (1925). Do tradycji szlach., m.in. do jej nurtu demokratyczno-wyzwoleńczego, nawiązywał P. Choynowski. Równocześnie pojawiały się utwory o tendencjach wyraźnie antyrewol. (m.in, F. Goetel, E. Małaczewski, niektóre dramaty K.H. Rostworowskiego) bądź apoteozujące świat ziemiański -z pozycji skrajnie konserwatywnych (J. Weyssenhoff, M. Rodziewiczówna). Na polu dramatu, obok społ. utworów Żeromskiego ( —> Uciekła mi przepióreczka 1925), dominowały utwory kontynuatorów Młodej Polski i przedstawicieli ekspresjonizmu (Rostworowski). Podstawą repertuaru bieżącego była jednak obfita i zróżnicowana - tak pod względem stylu, jak i poziomu - twórczość komediowa (W. Perzyński, S. Krzywoszewski, A. Grzymała-Siedlecki, S. Kiedrzyński, W. Grubiński, K. Wroczyński, B. Winawer). Zaczął się formować dramat awangardowy, reprezentowany przede wszystkim przez S.I. Witkiewicza, którego teoria i twórczość wyprzedziły prekursorsko teatr groteskowo-absurdalny lat po II wojnie światowej. Nowością była też próba stworzenia agitacyjnego widowiska dla scen robotn. podjęta przez Wandurskiego.

Schyłek l. dwudziestych przyniósł w literaturze pewną zmianę klimatu; nastąpił odpływ tendencji ekspresjonist. w ich postaci programowej, eksponowanie przeżyć indywidualnych poczęło ustępować rozmaicie pojmowanym dążeniom do uspołecznienia literatury, pojawiła się twórczość opiewająca pracę i zbiorowość. Nastąpiła krystalizacja nurtu literatury rewol., a jednocześnie pierwsze próby lansowania twórczości propagującej ideologię rządzącego obozu sanacji (apoteoza Legionów Piłsudskiego, apologia rządów silnej ręki w dramacie Goetla Samuel Zborowski 1929, zjadliwa satyra na system demokracji parlamentarnej w powieści Kadena-Bandrowskiego Mateusz Bigda 1933). Po śmierci kilku czołowych twórców starszego pokolenia (1925 Żeromski i Reymont, 1926 Kasprowicz) rolę generacji dojrzałej przejęli dotychczasowi „młodzi". Na czołowe miejsce w życiu lit. wysunęła się grupa „Skamandra", patronująca wielu nowym debiutom poet. (np. J. Liebert, S. Napierski, S. Karpiński, J. Paczkowski) i oddziałująca silnie na ówczesne środowiska czytelnicze, m.in. za pośrednictwem popularnego tygodnika —> „Wiadomości Literackie" (1924-39), pisma o profilu eklektycznym, opartego jednak gł. na współpracy pisarzy o przekonaniach liberalno-demokr. (np. Kroniki tygodniowe Słonimskiego). Pewne uklasycznienie form poet. (m.in. w twórczości skamandrytów) zbiegło się z szerszym sięganiem do tradycji pol. i obcej (pochwała antyku w twórczości J. Parandowskiego, poczucie związku z dziedzictwem kultury eur. w wierszach Iwaszkiewicza i prozie Nałkowskiej, i in.). Cechy określonego programu kulturalnego przybrała działalność T. Boya-Żeleńskiego, zarówno jako tłumacza arcydzieł literatury franc., jak krytyka i publicysty broniącego tradycji racjonalist. i walczącego o laicyzację życia w P. Inicjatorem wielu polemik lit. był w tym czasie K. Irzykowski, przenikliwy analityk nowych zjawisk w literaturze międzywojennej (—> Walka o treść 1929, —> Słoń wśród porcelany 1934). Silniejszy wpływ na poglądy środowisk inteligenckich poczęła wywierać krytyka i prasa rewol. lewicy (—> „Dźwignia", —> „Miesięcznik Lit.") oraz twórczość związanych z nią poetów, zwł. Broniewskiego, wiążącego pol. tradycję romant. z realiami życia współcz. i słownictwem agitacji polit. (—> Troska i pieśń 1932). Proces radykalizacji ideowej objął również młode pokolenie pisarzy, np. nowa grupa poet. skupiona wokół —> „Kwadrygi" (1927-31), choć niejednolita ideowo i artystycznie (S.R. Dobrowolski, S. Flukowski, K.I. Gałczyński, W. Sebyła, W. Słobodnik, A. Maliszewski, S. Ciesielczuk, M. Piechal), głosiła m. in. hasła „sztuki uspołecznionej". W dramaturgii wysunęła się na pierwszy plan nastrojowo-symboliczna twórczość J. Szaniawskiego (-> Żeglarz 1925), pojawiły się psychol. sztuki Nałkowskiej (—> Dom kobiet 1930), aktualne komedie satyr. Słonimskiego i in. Czynni byli również autorzy starszej generacji (Rostworowski: naturalist. cykl —> Niespodzianka, Przeprowadzka, U mety 1929-32) Lata trzydzieste rozpoczęły się pod znakiem wyraźnego wzmożenia zainteresowań społ., co się wiązało z takimi zjawiskami, jak kryzys gosp., bezrobocie, groźba faszyzmu. Zaostrzyły się przeciwieństwa ideowe. Wyrazem polityki kult. władz było m.in. utworzenie 1933 Polskiej Akademii Literatury (jej prezesem został W. Sieroszewski) oraz inicjowanie i popieranie czasopism o mniej lub bardziej sprecyzowanym programie (tyg. „Pion" 1933-39, grupujący wiele wybitnych piór). Narastaniu nastrojów opozycyjnych towarzyszyły wystąpienia pisarzy lewicowych skupiających się wokół pism społ.-lit. (—> „Oblicze Dnia", „Sygnały", „Poprostu", „Lewar"). Równocześnie wzmagały się tendenćje nacjonalist., zdradzające niekiedy sympatie faszyst., zrazu jako opozycja prawicy, w ostatnich latach przed II wojną świat, coraz bliższe sojuszu z obozem rządzącym (ich wyrazem była m.in. działalność tygodnika społ.-lit. —> „Prosto z mostu" 1935-39). Organizował się także kat. ruch kult., gł. wokół kwartalnika —> „Verbum" (1934-39) i tygodnika —> „Kultura" (1936-39). Ważną rolę w kształtowaniu życia kult. i myśli humanist. odgrywały periodyki „Przegląd Współcz." (1922-39, red. przez S. Wędkiewicza), „Pamiętnik Warsz." (1929-31), „Marchołt" (1934-38, red. przez S. Kołaczkowskiego), —> „Ateneum" (1938-39, red. przez S. Napierskiego).

Znamiennym zjawiskiem w literaturze lat trzydziestych był bujny rozkwit prozy powieściowej. Gł. jej osiągnięcia —> Noce i dnie (1932-34) M. Dąbrowskiej, wielkie dzieło epiki społ.-obycz., Granica (1935) Z. Nałkowskiej, proza Iwaszkiewicza, M. Kuncewiczowej, P. Gojawiczyńskiej - sygnalizują szersze zjawisko odejścia od stylistyki modernizmu i ekspres-jonizmu ku tradycjom realist. i nawiązania do doświadczeń powieści psychol. XX w. (—> psychologizm). Znaczenie polit. miało powstanie powieści rewolucyjno-proletariackiej (L. Kruczkowski, W. Wasilewska i in.), dokonującej rewizji tradycyjnych poglądów na historię Polski i podejmującej problematykę walki klasowej. Równolegle rozwijały się różne odmiany powieści społ., obycz.-psychol. i środowiskowej, będące dokumentem epoki i wyrazem krytyki stosunków społ. (H. Boguszewska, J. Kornacki i stworzony przez nich 1933 zespół —> Przedmieście, P. Gojawiczyńska, J. Wiktor, G. Morcinek, J. Kurek, H. Górska, Z. Uniłowski). Wzrosło zainteresowanie literaturą dokumentalną i pamiętnikarską (głośne serie pamiętników chłopów, bezrobotnych, emigrantów), rozwinęła się aktualna publicystyka i reportaż społ. (np. publikacje K. Pruszyńskiego i M. Wańkowicza). Wyraźną ewolucję przeszła też powieść hist., która obok nurtu tradycjonalistycznego (Z. Kossak: —> Krzyżowcy 1935) reprezentuje różnokierunkowe dążenia do pogłębienia i uwspółcześnienia refleksji nad moralno-filozoficznym i społ. sensem dziejów (—> Kordian i cham 1932 Kruczkowskiego, Czerwone tarcze 1934 J. Iwaszkiewicza, —> Nurt 1934 W. Berenta, początki twórczości H. Malewskiej i T. Parnickiego). Znacznie unowocześnił się i wysubtelnił warsztat powieściowej analizy psychol. (—> Zazdrość i medycyna 1933 M. Choromańskiego, —> Całe życie Sabiny 1934 Boguszewskiej, —> Cudzoziemka 1936 Kuncewiczowej, —> Niecierpliwi 1939 Nałkowskiej, nowelistyka Iwaszkiewicza, utwory E. Szelburg-Zarembiny, A. i J. Kowalskich i in., wśród debiutantów - J. Andrzejewskiego, T. Brezy, A. Rudnickiego). Odrębne miejsce zajęli w prozie międzywojennej S.I. Witkiewicz, kreślący w swych powieściach szyderczą wizję katastrofy cywilizacyjnej (—> Pożegnanie jesieni 1927, —> Nienasycenie 1930), W. Gombrowicz, autor utworów groteskowo-satyrycz-nych, demaskujących rozmaite układy stereotypów psychol. i społ. (—> Ferdydurke 1937), oraz B. Schulz, tworzący własny, wieloznaczny świat fantazji i mitu (Sklepy cynamonowe 1933, Sanatorium Pod Klepsydrą 1937). Bujnie rozwijały się rozmaite formy literatury popularnej — rozrywkowej, przygodowej, podróżniczej, sensacyjnej (F.A. Ossendowski, T. Dołęga-Mostowicz, A.Fiedler, J. Meissner, K. Makuszyński, M. Samozwaniec).

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.